Van Trier

Berghuys: Mens en Kosmos
  • Date
    27 september 2011
  • Social:
    Facebook
Close

Mens en Kosmos – een groots verband: uitweg uit de crisis in rationeel denken

Waarheen leidt ons het begrip dat wij hebben van de werkelijkheid en de wereld om ons? De wiskundige, filosoof en theoloog J.J.W. Berghuys stelt vast dat wij met onze huidige rationele wetenschappelijk methodiek tenderen naar het tot in kleinste details uiteen nemen en ontleden van de materie, in de hoop hun werking en wezen te achterhalen. Daarmee is hij niet de enige en ook niet de eerste die zich tegen de heersende paradigmas keert. Als wiskundige en natuurkundige komt Berghuys wel van binnenuit die wereld en heeft voor er, ondanks zijn kritiek, alle respect voor. Zijn achtergrond als theoloog verraad dan toch een beetje dat zijn alternatieve paradigma zich op de persoonlijke moraal berust. De titel van het boek is wat dat betreft een volledige misser. Deze impliceert namelijk dat het werk al omvattend is. Het belooft met een groots verband een vernieuwende inzicht in en een niet eerder geboden uitweg uit een rationele crisis. Zowel qua omvang als qua originaliteit biedt het echter geen van beiden.

Berghuys concludeert dat de rationaliteit, die rond de renaissance in 1600 ontstond, mogelijk zijn grenzen bereikt heeft. Nieuwe inzichten langs deze weg verwacht hij niet aangezien de werkelijkheid naar zijn mening vooral te vinden is in relaties tussen materie en zijn omgeving. Kort gezegd zijn bijvoorbeeld de eigenschappen van het metaal ijzer niet in elke afzonderlijke ijzermolecuul terug te vinden. Ook de hooggeprezen mathematica, zo stelt hij, heeft goeddeels de binding met de realiteit verloren. Zo doen wij, uit pragmatisme, alsof een mathematisch rechte lijn of een geometrische figuur, een theoretisch object, gelijk zijn aan materiële objecten. Om vervolgens de materiële werkelijkheid gelijk te stellen aan mathematisch abstractie, waardoor een discrepantie tussen beiden ontstaat die met rationaliteit niet meer te overwinnen is.

Berghuys stelt in ‘Mens en Kosmos’ een denkproces aan de kaak, waarvan vele lagen van de samenleven en onze beschaving doordrongen zijn. Ons rationeel denken, de verlichting en ons begrip van de werkelijkheid een daarmee onze westerse cultuur worden met dit denkproces vereenzelvigd. Zodoende is moeilijk om, met behoud van gezond verstand, uit dit kader te stappen en daarop te reflecteren. En precies dat is wat Berghuys in zijn boek probeert te doen. Met gezond verstand en rationaliteit brengt hij de lezer de irrationele werking van het rationele denken in abstracte concepten onder ogen.

Dit doet hij in kleine stappen en vanuit zijn eigen filosofisch theologische achtergrond. Het boek telt drieënveertig relatief korte hoofdstukken die niet verder onderverdeeld zijn. Hierdoor is het moeilijk op het eerste gezicht een argumentatielijn te ontdekken en geeft het de lezer de onweerstaanbare drang zelf structuur in deze massa aan te brengen. Zo begint hij bij een filosofische beschouwing van de materie om via een natuurwetenschappelijke en cultuurhistorische analyse bij een mogelijke, door hem voorgestelde, uitweg uit te komen. Een uitweg waarbij de samenhang het wezen van de materie uitmaakt, waarin het ‘kosmische verband’ een rol speelt en waarin hij in de laatste hoofdstukken de problematiek naar een metafysisch niveau tilt.

Berghuys is al in begin van zijn pleidooi bescheiden genoeg om erop te wijzen dat hij slechts zijn eigen persoonlijk, rijke en uiteenlopende, waarnemingen en bevindingen presenteert. Daarmee moedigt hij de lezer wel aan tot zelfreflectie. Ook zijn conclusies doen niet aan als aanbevelingen of les. Daarvoor zijn ze te weinig concreet en is ze bijna samen te vatten als “wees lief voor de mensen en de wereld om je heen”. Uit het betoog is duidelijk zijn vakkennis op natuurkundig en wiskundig gebied te merken, terwijl hij het voor leken op dit gebied goed te volgen blijft. Hoewel er veel jaren tussen zijn eerste en deze publicatie liggen, heeft Berghuys zich in dat opzichte niet bijzonder verandert. Dit boek is misschien als door levenswijsheid verkregen aanvulling op zijn proefschrift “Grondslagen van de aanschouwelijke meetkunde” (1952) te zien. Maar vooral als persoonlijke verwerking van zijn eigen levens- en leerweg.

De kritiek die Berghuys op onze huidige samenleving heeft verschilt niet wezenlijk van anderen, zoals bijvoorbeeld het door John Carrolls onlangs gepubliceerde “de teloorgang van de westerse cultuur”. Bij de omgang met deze problematiek bestaat er tussen hen echter een wereld van verschil. Berghuys’ boek straalt meer respect voor de lezer uit en verwerft daarmee meer autoriteit. Berghuys heeft niet te pretentie af te moeten rekenen, hij beschouwd en laat conclusies aan de lezer over.

  • Reviewed by:
    Helmer van der Heide
  • Author:
    J.J.W. Berghuys
  • ISBN:
    903910669X
  • Pages:
    216
  • Price:
    15,00
  • Published:
    1995
  • Publisher:
    Kok Agora
  • Posted in:
    Book review

Articles

The Anthropocene: A new era in the history of Planet Earth in which the human species is a main driver of global environmental change. Planetary Boundaries: Thresholds in […]

Continue reading →

View all

Articles

The United Nations Conference on Sustainable Development (Rio+20), could have brought us closer to a strengthened earth system governance. Closer towards a global, effective architecture for governance of […]

Continue reading →

View all

Articles

Ontwikkelingen in het onderwijs onder Khomeini, Khatami en Ahmadinejad in de Islamitische Republiek Iran. Onderwerp Onderwijsbeleid en de dynamiek onder de jeugdige bevolking in het onderwijsveld in Iran […]

Continue reading →

View all

Book review

Lux Voor schrijft een boek. Een “Handleiding voor de toekomst”, voor Nederland en ook voor Europa. Maar wie, of wat is Lux Voor? Geen politieke partij, geen vereniging […]

Continue reading →

View all

Book review

Baruch, of ook wel Benedict, de Spinoza, zoon van joods-Portugese immigranten, was lensenslijper en leefde aan het eind van de 17e eeuw in de Nederlanden. Maar bovenal was […]

Continue reading →

View all

Book review

“Et tu, Brutus?!” Wie kent ze niet, de legendarische laatste woorden van Julius Caesar? Of hij ze werkelijk gesproken heeft en over de toedracht in de dagen rond […]

Continue reading →

View all

Book review

‘Actief pluralism’ is een term die in de afgelopen jaren een vaste plek heeft gekregen in Belgische beleidsdocumenten. Bedoeld als tegenstelling tot voorheen gangbare opvatting over tolerantie als […]

Continue reading →

View all

Book review

Van het politieke wel en wee worden dagelijks vele spotprenten gemaakt, waarvan Koos van Weringh een fervent verzamelaar is. Inmiddels heeft hij dan ook meerdere verzamelingen van spotprenten […]

Continue reading →

View all

Book review

Waarheen leidt ons het begrip dat wij hebben van de werkelijkheid en de wereld om ons? De wiskundige, filosoof en theoloog J.J.W. Berghuys stelt vast dat wij met […]

Continue reading →

View all

Book review

Het twistgesprek, gepubliceerd in “Woher eine Ethik nehmen?”, vond al in 1974 als briefwisseling plaats tussen Mächler en Marti en verscheen voor het eerst in de Basler National […]

Continue reading →

View all

Book review

Tegenwoordig lijkt de toekomst van de Europese Unie synoniem te staan met heikele zaken als het ´Nee´ van Frankrijk en Nederland tegen de grondwet en de controverse omtrent […]

Continue reading →

View all

Projects

Tanzperformance: Gesetzeskraft – En force de loi Veranstalter: 48 Stunden Neukölln Festival (http://www.48-stunden-neukoelln.de/2013/) Zeit: Samstag 15.6.13, Einlass ab 20:00 bis Dunkelheit Ort: Friedhofskapelle, Lilienthalstraße 7 Produktion: Little strategies […]

Continue reading →

View all

Projects

Berlin based Finnish Photographer Janne Tervonen is working and living in Berlin since 2008. Documenting Berlin metropolitan obscure and hidden corners, seen from is very individual angle. Absolutely […]

Continue reading →

View all