Beroepsrisico's
Rory StewartReview by Ruben A. Zondervan
In September 2003, kort na de Amerikaanse invasie in Irak, kwam Rory Stewart aan in Irak met het doel daar een baan te vinden. Door zijn ervaring als Brits diplomaat en een meerjarige wandeltocht door Afghanistan en omliggende landen en door zijn nauwe verbindingen met vooraanstaande Britse personen, werd hij benoemd tot plaatsvervangend coördinator voor de gouverneurspost in de provincie Maisan. Bij gebrek aan een coördinator en een gouverneur, was hij feitelijk maandenlang de hoogste autoriteit van de Coalition Provisional Authority (CPA) in deze provincie die bewoond wordt door velerlei clans waaronder veel moeras-Arabieren die een belangrijke oppositie tegen Saddam Hoessein waren. Met een gering budget, een kleine staf en uiterst primitieve infrastructuur had hij de opdracht om in een zeer onveilige situatie voor sociale en economische ontwikkeling te zorgen.
In het boek "Beroepsrisico" beschrijft Stewart zijn leven en vooral zijn werk in Irak. Hij beschrijft de eindeloze en vaak nutteloze gesprekken met vooraanstaande clan chefs, religieuze leiders en met vele huichelaars, profiteurs en onbetrouwbare figuren. In vele voorbeelden wordt duidelijk hoe corruptie en geweld iedere poging tot ontwikkeling teniet doen en hoe de wat eigenzinnige Stewart tot een Sisyphus wordt. Hoe verder het verhaal vordert in de tijd, hoe groter de spanningen in de provincie worden, hoe absurder de eisen van de diverse groeperingen en hoe gevaarlijker de gehele situatie voor Stewart. Zowel vanuit Bagdad, London als Washington blijft echte ondersteuning uit terwijl vanuit deze hoofdsteden wel het ene na het andere onrealistische plan gepresenteerd wordt. Nadat Stewart na vele maanden overgeplaatst wordt naar Nasaria bereikt het verhaal een hoogtepunt, wat echter een dieptepunt in de opbouwwerkzaamheden van Stewart in Irak was: Met behulp van een paar huurlingen, moet hij zijn kantoor verdedigen tegen opstandelingen in een vuurgevecht. En dat terwijl de Italiaanse troepen, die voor de veiligheid in het gebied verantwoordelijk waren, zich uit politieke overwegingen in hun kazerne teruggetrokken hadden.
Stewart rept geen woord over de rechtmatigheid van de invasie en bezetting van Irak, geen woord over de zogenaamde massavernietigingswapens van Saddam en hij laat vergaand de geopolitieke situatie buiten beschouwing. Juist deze geconcentreerde blik op zijn 'eigen' provincie en de focus op zijn eigen belevenissen maakt echter duidelijk, hoe slecht voorbereid de bezetting van Irak is, hoe absurd de ideologieën van zowel de regering Bush als ook die van de uiteenlopende islamitische groeperingen zijn als het op concrete omzetting aankomt en bovenal, hoe miserabel de Iraakse regering en de westerse coalitie opereren en hoe gering het geschiedenisbewustzijn van alle partijen is.
Tot zover de avonturen van Rory Stewart in Irak. Als bij boeken uitsluitend de inhoud en niet de vorm zou tellen, dan zou hier nu de plaats zijn om het boek zeer aan te raden. Het verhaal van Stewarts avonturen heeft het potentieel om een moderne aanvulling op Rudyard Kipling's, T.E. Lawrence's en Richard Francis Burton’s verhalen te worden. Nu kan een dusdanig sterke inhoud een wat minder sterke vorm compenseren. Maar helaas is "Beroepsrisico's" dusdanig rommelig in structuur en onzorgvuldig tot slordig in stijl en taal, dat Stewart de potentie die zijn verhaal heeft niet kan realiseren. Stewart is zeker een begaafde manager en bemiddelaar geweest in het chaotische Irak, maar is helaas ook een matige schrijver.
Ieder hoofdstuk wordt vooraf gegaan door een citaat. Tot ruim over de helft van het boek domineren vrij lange citaten van Machiavelli en later vooral Soemerische spreekwoorden en citaten van T.E. Lawrence. Er is wel wat voor te zeggen om met Machiavelli een diepere betekenis aan de gebeurtenissen in het betreffende hoofdstuk toe te voegen en om met Soemerische spreekwoorden en T.H. Lawrence citaten een historisch perspectief te openen. Er is wat voor te zeggen zolang de citaten goed passen bij de hoofdstukken. Op een enkele uitzondering na, waar met veel goede wil wel een relatie tussen citaat en het bijbehorende hoofdstuk te ontdekken valt, zijn de citaten misplaatst. Als Stewart hiermee zijn weinig intellectuele en slordig nonchalante schrijfstijl en woordkeuze heeft willen compenseren is dat helaas niet gelukt.
Waarom zoveel ophef over een paar niet goed gekozen citaten? Omdat het symptomatisch is voor het rommelige karakter van boek. Naast zijn wat nonchalante en weinig literaire schrijfstijl weet Stewart hoofd- en bijzaak niet te onderscheiden. Bijkomstigheden worden uitvoerig verteld terwijl voor de lezer belangrijke informatie en de cruciale gebeurtenissen niet of nauwelijks, laat staan duidelijk, beschreven worden. Zelfs de voetnoten zijn zonder uitzondering overbodig en hadden zonder meer in de hoofdtekst opgenomen kunnen worden – rommeliger was het daardoor niet geworden. De onzorgvuldigheid zet zich door tot en met het nawoord. Het is Stewart hier niet gelukt om terug te blikken op zijn avonturen of om conclusies te trekken. Bij de Nederlandse vertaling begint de slordigheid al in de titel. De Engelse, originele titel is misschien wat lang, maar zeer passend: "The Prince of the Marshes. And Other Occupational Hazards of a Year in Iraq". De Nederlandse vertaling in "Beroepsrisico’s" is noch een vertaling noch een alternatief dat de inhoud van het boek beter dekt.
Het is moeilijk te geloven dat Stewart dit boek grotendeels als gast van de zeer gerenommeerde Kennedy School of Government van de Harvard University heeft geschreven. Heeft niemand hem daar kunnen adviseren? Heeft zijn lector hem niet kunnen corrigeren? Is hij gewoon eigenwijs? Dat laatste met zekerheid, wat hem tot voordeel was als plaatsvervangend coördinator, maar tot nadeel als schrijver.
Kortom, Stewart heeft een spannend, belangrijk en veelbelovend verhaal maar slaagt er niet in om dit verhaal te vertellen.
