Tamar. Een reisverhaal over Turkse en Franse hoofddoeken
Pieter DronkersReview by Helmer van der Heide
Turkije en hoofddoeken, steekwoorden die de laatste tijd vaker in krantenkoppen voorkomen, beloven ook als boektitel goede verkoopcijfers. Al lijkt de ondertitel van 'Tamar. Een reisverhaal over Turkse en Franse hoofddoeken’, hier zijn voordeel mee te willen doen, het kledingsstuk is in dit boek, net als in het publieke debat, slechts symbool voor een veel complexer thema, dat van geloofsvrijheid en hoe de samenleving en staat daarmee omgaan.
Tamar is ook een reisverhaal. Reisverhalen hebben een lange traditie en werden in de 19e eeuw veelal geschreven om het thuisfront over de wederwaardigheden in den vreemde te berichten. In de huidige, door het internet gedomineerde communicatiestructuren, kan iedereen zijn reisdagboek, zich daarbij vaak in clichés en banaliteit overtreffend, online voeren. Tijdens zijn studieverblijf in Parijs en Istanbul heeft ook Dronkers een blog gevoerd. Maar, terug in Utrecht en promoverend als ethicus aan de Protestantse Theologische Universiteit, heeft hij zijn ervaringen opnieuw vastgelegd in een boek dat meer is dan een reisverhaal.
Uitgangspunt van de tekst is steeds de plaats waar Dronkers zich bevind wanneer hij schrijft. In de proloog schets Dronkers zijn maatschappelijke en mythologische fascinatie met het onderwerp. Met een knipoog herinnert hij de lezer aan de episode waarin Rita Verdonk de zomerjurk van Ella afkeurt omdat deze aan het kleed van een imam doet denken. En hij maakt ons bekend met een mythe uit het verre oosten van Turkije, waarin een hofdame, Tamar – de naamgeefster van dit boek - haar geliefde op ontroerend tragische wijze verliest. Dronkers observeert en studeert de omgeving waarin hij zit, vaak door ergens op een terras aan de oevers van het water een traditionele kop koffie van de locale variëteit te drinken. In Turkije doet hij dat in Istanbul, aan de oevers van de Bosporus. Hij blikt daarbij vanuit Azië op het historische stadscentrum in Europa en herinnert ons aan de Ottomaanse geschiedenis, aan het diepgewortelde Kemalisme, aan de heftige debatten en demonstraties voor een seculiere staat of voor meer godsdienstvrijheid.
In Parijs staat Dronkers aan de oever van de Seine en beschouwt de Franse geestelijke en wereldlijke macht, gesymboliseerd door de kerk Madeleine en het parlement in Palais Bourbon die elkaar wantrouwend elk van een kant van de Seine in de gaten houden. In Frankrijk woedt ook een debat over de verhouding tussen staat en kerk. Anders, maar soms slechts schijnbaar diametraal tegenovergesteld aan de Turkse discussie. In Turkije is het de regering die religie, hier de islam, meer maatschappelijke ruimte wil geven en de bevolking die er zich tegen keert. In Frankrijk is het andersom en demonstreren de mensen voor een vrijere omgang met religie in de openbare ruimte.
Een regeringscommissie had in Frankrijk het verbod op hoofddoekjes in het basisonderwijs aangekondigd; in Turkije mochten vrouwen voor het eerst met hoofddoek op naar de universiteit. Van waar toch deze moeizame omgang met religieuze uitingen in het openbaar, vraagt zich Dronkers af, temeer omdat Nederland, in zijn verzuilde samenleving toch een geheel andere modus vivendi gevonden heeft. Uiteraard is veel door geschiedenis te verklaren. Dronkers verblijft en schrijft daarom aan de Bosporus ook wat uitgebreider omdat de geschiedenis van de Franse Revolutie ons allen welbekend is, in tegenstelling tot de geschiedenis van de veelvolkerenstaat die het Ottomaanse rijk was. Vooral de herbezinning na het uiteenvallen van het Ottomaanse rijk die resulteerde in de radicale modernisering door Atatürk is belangrijk voor een goed historisch perspectief op het debat. Maar de historische kennismaking is niet doel op zich.
In Tamar beschouwt Dronkers de aard van twee seculiere staten en stelt vast dat beiden in hun poging de bevolking te bevrijden van de dwang van een religie of kerk, nu hun eigen ethische normen aan hun burgers opleggen. Zijn we zo niet van de regen in de drup geraakt? En moeten we met onze pluralistische samenleving in Nederland, waar iedereen zijn levensbeschouwing op eigen wijze kan beleven, juist niet blij zijn? Maar het feit dat dezelfde ethische dilemma's die in Frankrijk besproken worden ook in Turkije een heftig publiek debat veroorzaken, betekent voor Dronkers ook, dat een samenleving waarin de Islam de dominerende religie is, zich daarin niet onderscheidt van een christelijk gedomineerde samenleving. Sterker nog, wie Europa christelijk wil definiëren heeft direct meer dan één probleem. Ten eerste moet diegene zelf afstand doen van de scheiding tussen wereldlijke en geestelijke macht. Bovendien miskent diegene beduidende verschillen tussen islamitische stroming net zozeer als de verschillen tussen christelijke kerken.
En zo komt Dronkers, zijn Nederlands protestants ethische traditie trouw blijvend, in zijn overpeinzingen bij een kop koffie – uiteraard Wiener Melange - aan de oever van de Donau tot de conclusie dat de argumenten, gebaseerd op afwijkende ethiek en religie, om Turkije buiten de Europese boot te houden, dezelfde zijn die ook Frankrijk voor de EU zouden diskwalificeren. Meer nog, tot de kern van het moderne verlichtingsdenken, dat misschien wel de wezenlijke kern van Europa is, behoord vrijheid van godsdienst. Europa als christelijk te definiëren en Turkije op grond van afwijkende godsdienst de toegang te verweigeren zou daarmee in flagrante tegenspraak zijn. En diezelfde verlichting is zeer zeker niet geheel aan Turkije voorbij gegaan.
De grote denkers die ons Europees denken geschoold hebben, worden toegankelijk, en uiteraard simplistisch ten tonele gevoerd. In kort bestek leren we veel over een andere kant van Europa dat als Byzantijnse Rijk met het Romeinse en als Ottomaans Imperium door rivaliteit met het Tsarenrijk en het Britse Imperium verbonden was. Ataturks Turkije was sterk op de idealen van de Franse Revolutie en de industrialisering geörienteerd en nu staat Erdogans Turkije voor de poorten van de Europese Unie. En waren het niet de ethische en filosofische overwegingen die hier het normen en waarde debat als de beroemde keizer zonder kleren laat verschijnen, dan is het om de onderhoudende verteltrant en beschrijvingen van zowel de oevers van de Seine als de Bosporus die bij mij de reislust wekten. Dit alles maakte het boek zeker het lezen waard.
