Vooruitgeschoven Spionnen. Bevrijd uit de boeien van de Koude Oorlog
Mient Jan FaberReview by Helmer van der Heide
Mient Jan Faber beschrijft op een vlotte, zakelijke, aannemelijke en vriendelijke manier zijn jaren als algemeen secretaris van het Interkerlijk Vredesberaad (IKV). In 1974 trad hij aan als iemand die wel 'ja' gezegd heeft vanuit een bewogen vredesactivistisch bewustzijn, maar het abc van leiding geven aan een club idealistisch zeer gemotiveerde mensen nog moet leren. In enkele, luchtige anekdotes schetst hij hoe hij uit de wereld van wiskundige denkpatronen zich waar moest maken in een wereld van bewogen mensen. Mient Jan Faber schenkt aan deze inwerkperiode niet te veel aandacht. Wel wordt duidelijk, dat hier twee werelden, die van vaste kaders en die van impulsieve hersenbroedsels, elkaar geraakt, beïnvloed en bevrucht hebben.
Op de achterkant van het boek wordt de nadruk gelegd op het sensationele aan het werk van de IKV. Dat Faber, als algemeen secretaris van het IKV, en andere medewerkers door de Oost-Europese inlichtingendiensten voortdurend gevolgd en tegengewerkt werden. Dat de vredesbeweging op zeker moment zelfs geïnfiltreerd is door de Stasi (Staatssicherheit, de Oost-Duitse geheime dienst). En ook de westerse inlichtingendiensten hielden het IKV nauwlettend in de gaten. Dat Mient Jan Faber denkt dat hij met zijn medewerkers een vooruitgeschoven spion was, lijkt wat overdreven en zal door zijn herinneringen getekend zijn. Het is echter het verslag dat Faber doet van de interne conflicten binnen het IKV, van de samenwerking en discussies met andere vredesbewegingen in zowel West- als Oost-Europa, van de tegenwerking op politiek niveau, met name in West- en Oost-Duitsland, die mij meer aanspreken. Faber doet uitvoerig verslag van de interne conflicten binnen het IKV, de samenwerking en discussies met andere vredesbewegingen in zowel West- als Oost-Europa, en van de tegenwerking op politiek niveau in de toenadering tussen oost en west, met name in de Bondsrepubliek Duitsland en Oost-Duitsland. Het IKV bestond eerder uit bevlogen vredesverkenners dan uit spionnen voor welke partij dan ook. En ze bewezen dat de 'civil society' wel degelijk invloed kan nemen op een politiek ideologische padstelling.
Faber heeft het IKV dertig jaar kunnen leiden. Dit duidt er op dat hij een levendig denker is met een gezond onderscheidingsvermogen en een onbevangen geest. Daardoor is het hem ook gegeven zijn herinneringen te stroomlijnen tot een aannemelijk persoonlijk document, waarin menige gebeurtenis uit de recente geschiedenis herkenbaar en voor de lezer, die de ‘Koude Oorlog’ min of meer bewust heeft meegemaakt, opnieuw beleefbaar wordt. Aan beide kanten van het IJzeren Gordijn werden de propagandistische, ideologische argumentaties in stelling gebracht en met daadwerkelijk vernietigend oorlogsmateriëel onderbouwd. In deze wapenwetloop kon er geen sprake zijn van een status quo, immers met een dergelijke dreiging tot wederzijdse vernietiging is een duurzame vrede onmogelijk. Dat heeft men in de 70-er jaren ook in kerkelijke verbanden aangevoeld. Concrete voorstellen tot ontspanning bleken echter breekbaar als porselein, want stelde het IKV de westerse propaganda ter discussie dan werd men in het Westen al snel als communistisch bestempeld. Toch hebben we het, door de onvermoeibare pogingen menselijk contact over de muur heen te onderhouden, aan het IKV te danken dat een bres kon worden geslagen in de mythe van de zogenaamd noodzakelijke wapenwetloop.
De europese Vredesbewegingen en Faber voorop, startten de discussie over de "Deutsche Frage", over mogelijkheden tot hereniging van beide Duitslanden, lang voordat politici er nog maar over durfden denken. De officiële politiek realiseerde het zich die ideologische opening ook dan nog niet, toen Gorbatsjov vanuit het Kremlin de "perestroika" predikte. Mient Jan Faber noteert: Egon Bahr, de architect van de van de West-Duitse "Annäherungspolitik", kon het zelfs in oktober 1989 'niet vatten waarom de geschiedenis zo’n andere wending genomen heeft.'
Het laatste hoofdstuk 'Van koud naar heet' is kort. Het werk van Mient Jan Fabers en het IKV is met 'Wende' en de val van de muur in Berlijn niet over. Na het ineenzakken van het communistische imperium lijkt zich een nieuwe ideologische titanenstrijd voor te bereiden. Mient Jan Faber betiteld deze nu volgende, door religieus en nationalistisch fundamentalisme getekende strijd als de 'Derde Wereldoorlog'. Als IKV-er van de tijd na 1989, belooft hij in een volgend boek te vertellen hoe het hem in deze hete oorlog zal vergaan. Ik ben benieuwd.
